Aromaterapia – definicja i historia

Co to jest aromaterapia

Aromaterapia to dziedzina fitoterapii, czyli nauki o leczniczym wykorzystaniu roślin i otrzymywanych z roślin produktów. Aromaterapeuci stosują pozyskane z roślin olejki eteryczne i żywice. Fitoterapia i aromaterapia mają status terapii komplementarnych, czyli uzupełniających, nie są to więc tzw. „metody alternatywne”. Aromaterapia i fitoterapia to najstarsze praktykowane przez człowieka metody leczenia.

Skąd się wzięło słowo aromaterapia

Twórcą pojęcia „aromaterapia” jest francuski chemik René-Maurice Gattefossé, o którym przeczytasz nieco później. Tłumacz jego książki i współautor podstawowej publikacji na temat olejków eterycznych, „Essential Oils Safety”, Robert Tisserand tak definiuje w niej aromaterapię:

It can be defined as the use of essential oils, applied topically, orally, by inhalation or other means to promote health, hygiene and psychological wellbeing. Aromatherapy is not a single discipline, but can include almost any application of essential oils to the human body.

Czyli aromaterapia to  użycie olejków eterycznych, które ma na celu wspieranie zdrowia, higienę lub dobre samopoczucie psychiczne.

Międzynarodowa organizacja zrzeszająca aromaterapeutów i szkoły aromaterapii, IFPA, tak definiuje na swojej stronie aromaterapię:

Aromatherapy uses the volatile aromatic plant essences, known as essential oils, to treat ill-health and help maintain good health.

Czyli jako użycie lotnych aromatycznych substancji roślinnych, znanych jako olejki eteryczne, do leczenia chorób oraz wsparcia zdrowia.

Niektórzy autorzy wprowadzają podział na różne rodzaje aromaterapii.

Rodzaje aromaterapii

Jane Buckle, pielęgniarka i aromaterapeutka, autorka książki „Clinical Aromatherapy” wyróżnia aromaterapię estetyczną, kliniczną i holistyczną. Aromaterapia estetyczna związana jest z użyciem olejków eterycznych dla przyjemności: w perfumach czy świeczkach zapachowych. Aromaterapia kliniczna to stosowanie olejków eterycznych w przypadku określonych symptomów i ocena ich skuteczności. Może ona stanowić narzędzie lekarzy, pielęgniarek czy terapeutów. Buckle zaznacza, że do aromaterapii klinicznej wlicza się zastosowanie doustne olejków, co nazywa aromaterapią medyczną. Ponadto wyróżnia też aromaterapię holistyczną.

Historia aromaterapii

Aromaterapia w starożytnym Egipcie

Już w czasach prehistorycznych wykorzystywano rośliny do celów leczniczych. Aromatyczne części roślin i powstałe na ich bazie oleje czy octy stosowano w starożytnym Egipcie. Oprócz wykorzystania roślin lokalnych importowano też rośliny, które później uprawiano w Egipcie. Słynna jest historia królowej Hatszepsut, która wysłała sporą flotę po drzewka kadzidlane.

Rośliny aromatyczne i ich przetwory stosowano jako perfumy i inne kosmetyki, leki, a także do oczyszczania powietrza. Wśród wykorzystywanych przez Egipcjan roślin aromatycznych mamy kadzidłowiec, mirrę, cedr, gałkę muszkatołową, cynamon czy tatarak. Rośliny aromatyczne miały także zastosowanie rytualne np. do okadzania świątyń lub balsamowania zwłok. Już wtedy dokonywano prostej destylacji roślin.

W Egipcie popularna była aromatyczna kosmetyka, legendy o kosmetykach królowej Kleopatry są ciągle żywe: kąpiele w ziołach i mleku, a także Lait Virginal – słynny tonik Kleopatry.

Aromaterapia w starożytnej Grecji i innych kulturach

Inne starożytne kultury, w tym babilońska, grecka czy rzymska, także stosowały rośliny aromatyczne w celach medycznych, kulinarnych, rytualnych, higienicznych i perfumeryjnych. Przykładem może być zastosowanie mięty w starożytnej Grecji. Mięta była tam na tyle ważna, że uosobiona przez driadę Menthe weszła do greckiego panteonu. Starożytny grecki lekarz, farmakolog i botanik, Dioskurydes, w swoim dziele „De Materia Medica” z I w. n.e. opisał zastosowanie medyczne licznych roślin aromatycznych oraz sam proces destylacji. Jego dzieło było prekursorem nowożytnych farmakopei.

Aromaterapia w średniowieczu i późniejszych epokach

Olejki eteryczne były też znane w kulturze arabskiej. Najwybitniejszy przedstawiciel medycznej tradycji Islamu, Awicenna, stosował w swojej praktyce olejki i rośliny aromatyczne jak na przykład kminek. Usprawnił on także sam proces destylacji. Jedno z dzieł Awicenny, „Kanon medycyny”, służyło europejskim lekarzom jako źródło wiedzy aż do XVII w. Tradycje arabskie przenikały przez kraje śródziemnomorskie jak Włochy i Francja w głąb Europy, gdzie zaczęto opisywać lokalne rośliny, alchemicy prowadzili eksperymenty i budowano fundamenty nowoczesnej farmacji.

W czasie średniowiecznych plag rośliny aromatyczne pełniły rolę ochronną – choć pojęcie bakterii, zarazków i przyczyny infekcji były nieznane, zalecano otaczanie się aromatycznymi surowcami dla ochrony przed chorobą. Popularne pomandery, czyli zbiorniczki zawieszane jak medalion na szyi, wypełniane były m.in. gałką muszkatołową. 

Kolejny ważny etap to Epoka Wielkich Odkryć Geograficznych. Z Nowego Świata sprowadzono egzotyczne rośliny, które bogaci ludzie chcieli mieć na swoich stołach, w swoich ogrodach, a także książkach. Nastąpił rozwój florilegiów i ilustracji botanicznych.

Olejki eteryczne stosowano na coraz większą skalę w perfumerii. Często kosmetyk był też lekiem, panaceum, i stosowano go zarówno zewnętrznie, jak i wewnętrznie. Najsłynniejsze przykłady to rozmarynowa Woda Królowej Węgier, a także późniejsze wody kolońskie oparte na cytrusach.

Rośliny aromatyczne w Ajurwedzie i TCM – nieprzerwane zastosowanie od starożytności po współczesność

Ajurweda to tradycyjny system medyczny pochodzący z Indii. Wywodzi się z Wed, starożytnych tekstów skupiających wiedzę z różnych dziedzin. Ajurweda jest praktykowana nadal, podobnie jak joga czy medytacja. Wiele roślin aromatycznych znajduje zastosowanie w tym systemie. Są to na przykład imbir, cynamon czy sandałowiec.

Innym systemem medycznym wykorzystującym rośliny aromatyczne nieprzerwanie od starożytności po dzień dzisiejszy jest Tradycyjna Medycyna Chińska (TCM).

Olejki eteryczne w XIX i XX wieku

Olejki eteryczne wchodziły w skład wielu produktów leczniczych stosowanych na przestrzeni ostatnich stuleci. Receptury z olejkami w składzie znajdowały się w farmakopeach (lekospisach) w ubiegłych wiekach i nadal wiele olejków eterycznych spotkamy na kartach współczesnych farmakopei. Jednym z przykładów jest dostępny w Herbisklepie farmakopealny eukaliptus gałkowy.

W XIX w. nastąpił przełomowy moment w długiej historii stosowania olejków eterycznych. Wraz z rozwojem technologii chemicznej możliwe stało się tworzenie olejków eterycznych lub ich komponentów syntetycznie, głównie na potrzeby przemysłu kosmetycznego. Syntetyki są często tańsze i stabilne (skład i zapach nie zmienia się z roku na rok), jednak nie w każdym przypadku da się zrekonstruować olejek w laboratorium. Wiele olejków zawiera w składzie setki substancji, częściowo niepoznanych do dzisiaj.

Współczesna aromaterapia

Za twórcę nowoczesnej aromaterapii uważany jest francuski chemik René-Maurice Gattefossé. Uległ on wypadkowi w laboratorium, w którym doszło do eksplozji. Na skórze chemika znalazły się palące substancje, które ugasił, tocząc się po trawniku. Prawdopodobnie wtedy doszło u niego do zakażenia bakteriami powodującymi do dziś bardzo niebezpieczną zgorzel gazową. Gattefossé wiedział, że zgorzel mogą powstrzymać olejki eteryczne i dlatego zastosował lawendowy olejek eteryczny. Efekty przerosły jego oczekiwania i skłoniły do dalszych badań nad olejkami. Pod koniec lat 30. Gattefossé wydał pierwszą nowoczesną książkę do aromaterapii. Zawdzięczamy mu nawet samo słowo „aromaterapia”.

Przez kolejne sto lat nastąpił ogromny rozwój aromaterapii, a badania nad olejkami eterycznymi kontynuowały kolejne pokolenia naukowców. Badań nad olejkami eterycznymi i ich komponentami przybywa z roku na rok. Rozrasta się też związany z nimi sektor gospodarki.